Ancak sergilenen eser, orijinal değil, bir replika. Onlarca yıl önce yurt dışına çıkarılan ve “Tıp Budası” (Yaoshi Fo) adıyla bilinen orijinal eser binlerce kilometre uzaklıktaki New York’ta bulunan Metropolitan Sanat Müzesi’nde sergilenmekte.

Çin Ulusal Sanat Akademisi bünyesindeki Gongbi Resim Akademisi Direktörü Zhang Jian, eseri ilk kez yakından gördüğü anı şu sözlerle anlatıyor: “Orijinal duvar resminin karşısında durduğumda derinden etkilendim. Eserin bir zamanlar bulunduğu tapınak salonunun ihtişamını ve ruhunu derinden hissedebiliyordunuz.”

Eseri yerinde incelemek ve replikasyon çalışmalarını yürütmek amacıyla New York’a dört kez giden Zhang, sanat eseriyle ilk karşılaşmasını hâlâ tüm ayrıntılarıyla hatırladığını belirtti.

Yurt dışına çıkarılmış en büyük antik Çin duvar resimlerinden biri olan Yaoshi Fo, olağanüstü boyutları ve sanatsal inceliğiyle öne çıkıyor. Kompozisyonun merkezinde huzurlu ve merhametli duruşuyla Tıp Budası yer alırken, çevresinde düzenle sıralanmış bodhisattvalar ve koruyucu krallar, görkemli, uyumlu ve ağırbaşlı bir görünüm kazandırıyor esere.

Zhang ve ekibi, 2024 yılından bu yana New York’a gerçekleştirdikleri araştırma ziyaretlerinde, duvar resmine son derece yakın mesafeden milimetrik hassasiyetle çalıştı. Ekip, her dokuyu ölçtü, renk tonlarını belirledi ve önceki restorasyon çalışmalarından kalan her çatlağı, boya dökülmesini ve tarihsel izi tek tek kayda geçirdi.

Zhang, verdiği bir röportajda, amaçlarının “mevcut durumun birebir kopyasını oluşturmak” olduğunu belirterek şunları söyledi: “Amacımız, duvar resminin 14’üncü yüzyılda nasıl görünmüş olabileceğini idealize ederek yeniden yaratmak değil, bütün yıpranmışlığıyla ve tarihsel dokusuyla bugün nasıl görünüyorsa olduğu gibi kayda geçirmekti.”

Söz konusu replikasyon çalışması, 24 Eylül’de Beijing’deki Çin Geleneksel Kültür Müzesi’nde (CTCM) , “Antik Çin Duvar Resimlerinin Replikasyonu ve Yeniden Canlandırılması” başlıklı sergi kapsamında ziyarete açıldı.

 ABD’nin New York kentindeki Metropolitan Sanat Müzesi’nde bulunan Yuan Hanedanlığı dönemine ait orijinal duvar resmi üzerinde Çinli ekip tarafından yüksek hassasiyetli dijital görüntüleme çalışması yürütülüyor.

 Parçalara ayrılan bir başyapıt

Çin’in kuzeyinde bulunan Shanxi eyaletindeki Guangsheng Tapınağı’nı harap eden büyük bir Orta Çağ depreminden sonra ortaya çıkan duvar resmi, kadim insanların zorluklar karşısında gösterdiği direncin bir ürünü olarak ortaya çıktı. Eser, Yuan Hanedanlığı dönemindeki Budist duvar resim sanatının en üstün örneklerinden biri olarak kabul ediliyor.

Duvar resminin çalkantılarla dolu modern dönemdeki yolculuğu ise 1928 yılında başladı. Bölgedeki keşişler, eseri antika tüccarlarına sattı.

ABD’li koleksiyoncu Arthur M. Sackler, parçalanmış durumdaki eseri 1954 yılında satın aldı. Sackler, daha sonra eseri 1965 yılında Metropolitan Sanat Müzesi’ne bağışladı.

Duvar resminin bulunduğu yerden sökülmesi sırasında uğradığı ağır tahribat ne yazık ki kalıcı izler bıraktı. Eser gelişigüzel bir şekilde tam 274 dikdörtgen parçaya ayrıldı.

Metropolitan Sanat Müzesi konservatörleri, eserin parçalarını yeniden birleştirme sürecinde teknik bilgi ve Batı sanatındaki restorasyon deneyimlerinden yararlandı. Ancak ekip, geleneksel Çin duvar resmi estetiği ve Budist ikonografisi konusunda yeterli kültürel birikime sahip değildi.

Örneğin, kesme işlemi sırasında Buda’nın başı ile gövdesi arasında oluşan beş santimetrelik boşluk, çizgilerin yanlış biçimde birleştirilmesine yol açtı.

Ortak restorasyon çalışması

Çin Ulusal Sanat Akademisi ile Metropolitan Sanat Müzesi’nin 2024 yılında tam bir uyumla başlattıkları ortak araştırma ve replikasyon projesi sayesinde uzun yıllar devam eden kültürel eksiklik giderilmeye başlandı.

Son iki yılda Çinli sanat araştırmacılarından oluşan ekip, restorasyon çalışmalarına katkı sağlamak amacıyla birçok kez New York’a gitti.

Zhang, yürütülen çalışmanın yeni bir eser yaratmaktan çok daha zahmetli olduğunu vurguladı.

Zhang, “Antik dönem ressamları bu duvar resmini sıfırdan oluşturdu. Çalışma sırasında sanatsal özgürlüklerini kullanarak eseri uyarlama ve geliştirme imkânına sahiptiler. Bizse tamamlanmış bir başyapıtı yeniden oluşturuyoruz. En ufak bir sapmaya bile yer yok. Bu anıtsal eserin her dokusunu, çizgisini ve tonunu yeniden üretmek çok ciddi bir hassasiyet gerektiriyor” dedi.

Ekibin eseri santim santim inceleyerek yürüttüğü çalışmalar, sıfırdan bir duvar resmi yapımına kıyasla dört kat daha fazla bir zorlukla karşılaşılmasına neden oldu.

Eserin özgün ruhunu korumak amacıyla ekip, en ileri modern teknolojileri geleneksel Çin sanat ve zanaat yöntemleriyle bir araya getirdi.

Araştırmacılar, 100 megapiksel çözünürlüğe sahip ultra yüksek çözünürlüklü kameralar kullanarak en ince renk geçişlerini ve yüzey dokularını görüntüledi.

Duvar resminin kendine özgü sığ kabartmalı yüzey dokusunu yeniden oluşturmak için Guangsheng Tapınağı’na üç ayrı saha ziyareti gerçekleştirildi. Ekip, bölgeden toprak örnekleri topladı; bu malzemeleri arındırıp sterilize etti. Ardından kum, buğday samanı ve kenevir lifinden oluşan geleneksel karışımlar üzerinde çok sayıda deney yaptı.

Bu çalışmalar sonucunda, el işçiliğiyle hazırlanan temel katmanların Yuan Hanedanlığı dönemindeki tapınağın duvar dokusuna ve renk tonuna uygun hale getirilmesi hedeflendi.

Zhang, eserin yüksek bölümlerindeki ayrıntıları incelemenin önemine de dikkat çekerek, “Tıp Budası’nın başı yerden altı metreden daha yüksek bir konumda. Daha önce başımı kaldırıp baktığımda bu ayrıntıları fark edemiyordum. Yükseltici platform sayesinde duvar resmini çok yakından inceleyebiliyoruz. Bu, hassas bir replikasyon çalışması için son derece önemli” dedi.

Kültürel işbirliği uluslararası düzeye taşınıyor

Zhang’ın verdiği bilgiye göre, iki kurum arasındaki kültürel işbirliği replikasyon projesiyle sınırlı kalmayacak. Kurumlar, ekim ayının sonlarında uluslararası bir sempozyuma da ortaklaşa ev sahipliği yapacak. Sempozyumda uzmanlar, Tıp Budası duvar resminin incelenmesi ve korunmasına ilişkin konuları ele alacak.

Zhang, eski Apple Üst Yöneticisi (CEO) Tim Cook’un mart ayında projeyi ziyaret ettiğini ve çalışmayı “tüm dünyanın görmesi gereken bir hikâye” olarak nitelendirdiğini aktardı.

Zhang, “Şimdi ziyaretçilerin de sınırları aşan işbirliğini ve eserin hikâyesini öğrenmesini umuyorum” ifadelerini kullandı.

 On yıllık birikim ve akademik inceleme

Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi'ndeki Ruoqiang ilçesinde yer alan Milan antik kentindeki tapınak kaltıntılarından Milattan sonra 3-4 yüzyıla ait bir duvar resiminin replikası 

Çin Ulusal Sanat Akademisi Gongbi Resim Enstitüsü Başkanı Zhang Jian, projenin ortaya çıkış sürecini değerlendirirken ekibin bu alandaki araştırmalarının 2016 yılında başladığını belirtti. Dönemin Gongbi Resim Enstitüsü Başkanı He Jiaying’in öncülüğündeki ekip, Gansu eyaleti ile ve Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi’ndeki mağara tapınaklarında bir aydan uzun süren saha çalışmaları gerçekleştirdi. İpek Yolu boyunca uzanan duvar resmi kalıntılarını sistematik biçimde inceleyen ekip, zamanla duvar resimleri üzerine araştırma ve replikasyon çalışmalarını uzun vadeli olarak sürdürme hedefini belirledi.

2017 yılında Gongbi Resim Enstitüsü, Ulusal Sanat Fonu kapsamında Antik Duvar Resimleri Alanında Uzman Yetiştirme Projesi’ni yürütme hakkı kazandı. Ülke genelinden başvuran müzecilik ve kültürel miras kurumlarında görevli 800’ü aşkın uzman, öğretim elemanı, yüksek lisans ve doktora öğrencisi ile profesyonel sanatçılar arasından titiz bir değerlendirmeyle 40 genç yetenek seçildi. Böylece araştırmaların temelini oluşturacak akademik kadro kademeli olarak şekillenmiş oldu.

Yetişmiş insan kaynağı ve önceki araştırmaların sağladığı birikim doğrultusunda enstitü, 2018 yılından itibaren “Antik İpek Yolu Güzergâhındaki Bölgelerin Duvar Resimlerinin Replikasyonu ve Tanıtılması” projesini planlayarak hayata geçirdi. Bu tarihten sonra her yıl bir veya iki önemli proje üzerinde çalışmalar sürdürüldü. Ekibin İpek Yolu duvar resimlerine ilişkin replikasyon çalışmaları, 2022 yılında Çin Geleneksel El Sanatları Müzesi’nin açılış sergisinde yer aldı ve büyük bir beğeniyle karşılandı.

Daha sonraki aşamada ekip, araştırmalarını Metropolitan Sanat Müzesi koleksiyonunda bulunan Tıp Budası (Bhaisajyaguru, Yaoshi Fo) adlı duvar resmine yöneltti. Zhang Jian liderliğindeki ekip, eserin tarihsel bağlamını araştırmak üzere Shanxi eyaletindeki Guangsheng Tapınağı’nın Aşağı Tapınak bölümünde yer alan ana salonun kalıntılarını inceledi. Özgün mekânın özellikleri ve ilgili tarihsel belgeler referans alınarak Metropolitan Sanat Müzesi ile bilimsel araştırma işbirliği başlatıldı.

Replikasyon uygulamalarından “Büyük Çin Kültürü Perspektifi”ne

Çin Merkezî Edebiyat ve Tarih Araştırmaları Enstitüsü üyesi ve Çin Ulusal Sanat Akademisi Gongbi Resim Enstitüsü Onursal Başkanı He Jiaying, Çin sanat tarihine ilişkin anlatının yalnızca Song ve Yuan hanedanlıklarından itibaren gelişen entelektüel çevrelere ait mürekkep resimleriyle sınırlandırılmaması gerektiğini vurguladı. He, Tang Hanedanlığı öncesine ait figüratif resimlerin ve büyük ölçekli resim çalışmalarının önemli bir bölümünün, mağara tapınakları ve budist tapınakları ile diğer dinî yapıların duvar resimlerinde korunduğunu belirtti.

Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi'nin Turfan bölgesindeki antik mezarlardan gelen Orta Ovalar ile batı bölgelerinin tarzılarını birleştiren bir duvar resminin replikası 

Antik duvar resimleri; entelektüel birikimi, dinî inançları ve halk sanatlarını bir araya getirirken Doğu, Batı, Orta ve Güney Asya gibi farklı bölgelerin kültürel unsurlarını da bünyesinde barındırıyor. Bu eserlerin kapsamlı biçimde araştırılması, Çin resim tarihinin kaynaklarını genişletmenin yanı sıra Çin sanatının Asya ve dünya uygarlıklarıyla kurduğu etkileşimi de ortaya koyuyor. Böylece daha açık ve çok boyutlu bir “Büyük Çin Kültürü Perspektifi”nin geliştirilmesine katkı sağlıyor.

Sergi son erse de araştırmalar devam ediyor. Bu sergi, Çin’in antik duvar resimleri üzerine yürütülen araştırmalar için yeni bir başlangıç noktası oluşturuyor. Kültürel mirasın korunması, sanat tarihinin inşası, uluslararası işbirliği ve medeniyetler arası etkileşim alanlarında sürdürülecek çalışmalar, Çin’in seçkin geleneksel kültürünün çağdaş bağlamda yeni bir canlılık kazanmasına daha fazla katkı sağlayacak.